W skrócie
- Prace przy urządzeniach energetycznych wykonują osoby uprawnione i dodatkowo upoważnione przez prowadzącego eksploatację.
- Prace stwarzające szczególne zagrożenie wymagają polecenia pisemnego i asekuracji co najmniej dwóch osób.
- Prowadzący eksploatację prowadzi wykaz osób upoważnionych, rejestruje polecenia oraz wyniki wymaganych pomiarów.
Prace przy urządzeniach energetycznych często myli się z samym posiadaniem kwalifikacji. Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych wymaga nie tylko kwalifikacji, ale i wyraźnego upoważnienia. Konieczna jest też odpowiednia organizacja prac, polecenia pisemne i rejestry. Poniżej są praktyczne kryteria organizacji tych prac.
Prace przy urządzeniach energetycznych – o czym mówimy
Chodzi o prace eksploatacyjne przy urządzeniach, instalacjach i sieciach używanych do wytwarzania, przetwarzania, przesyłania, dystrybucji, magazynowania oraz użytkowania paliw lub energii. Obejmują obsługę, konserwację, remonty, montaż oraz prace kontrolno-pomiarowe.
Przepisów tych nie stosuje się do prac w podziemnych zakładach górniczych w zakresie uregulowanym odrębnymi przepisami, do urządzeń i instalacji w obiektach jądrowych oraz do urządzeń powszechnego użytku. Urządzenia i obiekty powinny być oznakowane, a urządzenia stwarzające zagrożenie zabezpieczone przed dostępem osób nieupoważnionych. Zabronione jest używanie urządzeń bez przewidzianych urządzeń ochronnych.
Jakie prace przy urządzeniach energetycznych są pracami eksploatacyjnymi
- Obsługa i codzienna eksploatacja urządzeń,
- konserwacja i przeglądy,
- remonty i modernizacje,
- montaż nowych elementów i instalacji,
- prace kontrolno-pomiarowe oraz naprawy.
Najczęstszy błąd: uprawnienia to nie to samo co upoważnienie
Do prac eksploatacyjnych dopuszcza się osoby uprawnione i upoważnione. Osoba uprawniona ma kwalifikacje wynikające z przepisów prawa energetycznego. Osoba upoważniona to ta, którą prowadzący eksploatację wyznaczył do konkretnych czynności.
Prowadzący eksploatację może upoważnić konkretne osoby do wydawania poleceń, koordynacji prac i dopuszczania do prac. Ma też obowiązek prowadzić wykaz osób upoważnionych. Wykaz powinien zawierać co najmniej imię i nazwisko, zakres upoważnienia oraz okres, na jaki zostało udzielone.
Co sprawdzić w praktyce:
- czy pracownik ma ważne kwalifikacje na podstawie prawa energetycznego,
- czy posiada aktualne upoważnienie do konkretnych czynności na danym obiekcie,
- czy widnieje w wykazie osób upoważnionych wraz z zakresem i terminem upoważnienia.
Jak zorganizować prace krok po kroku
Prace eksploatacyjne prowadzi się zgodnie z instrukcjami eksploatacji. Instrukcje powinny opisywać urządzenia i układy, zawierać schematy, zasady uruchomienia, pracy i zatrzymania, postępowanie w razie awarii, wymagania konserwacyjne i kwalifikacyjne oraz identyfikację zagrożeń. Prowadzący eksploatację zapewnia ich bieżącą aktualizację.
Organizując prace, zapewnij:
- koordynację z ruchem urządzeń energetycznych, w tym zezwolenia na przygotowanie, przekazanie i likwidację strefy pracy oraz na ponowne uruchomienie,
- przygotowanie i przekazanie strefy pracy: wymagane wyłączenia, zabezpieczenie przed przypadkowym uruchomieniem, usunięcie czynników stwarzających zagrożenie, oznaczenie strefy oraz poinformowanie kierującego zespołem o zagrożeniach,
- rozpoczęcie pracy: dobór osób, sprawdzenie strefy przez kierującego zespołem, zaznajomienie zespołu z zagrożeniami i metodami pracy, egzekwowanie środków ochrony indywidualnej i stosowanie właściwych narzędzi,
- zakończenie pracy i likwidację strefy: usunięcie sprzętu, opuszczenie strefy przez zespół, zdjęcie zabezpieczeń oraz zgłoszenie gotowości urządzeń do ruchu,
- rejestrowanie ustaleń organizacyjnych w formie przyjętej przez prowadzącego eksploatację,
- zasady wyznaczania koordynatora, jego obowiązki i sposób działania, gdy pracują równolegle różne zespoły.
Polecenie pisemne: kiedy i co musi zawierać
Prace stwarzające możliwość wystąpienia szczególnego zagrożenia dla zdrowia lub życia wykonuje się na podstawie polecenia pisemnego. Do takich prac należą m.in. prace wewnątrz niebezpiecznych przestrzeni zamkniętych, w obiegach wody elektrowni, przy urządzeniach elektroenergetycznych w pobliżu napięcia lub przy wyłączonych, ale uziemionych w sposób ograniczający widoczność uziemień, prace w strefach zagrożenia wybuchem oraz przy rozładunku paliw płynnych i gazowych. Takie prace wykonują co najmniej dwie osoby w celu zapewnienia asekuracji.
Polecenie pisemne wydaje prowadzący eksploatację lub osoba przez niego upoważniona. Polecenie powinno zawierać co najmniej numer polecenia, osoby odpowiedzialne za organizację i wykonanie, zakres i strefę pracy, warunki oraz środki ochronne do bezpiecznego przygotowania i wykonania prac, a także terminy rozpoczęcia, zakończenia i przerw. Polecenie przechowuje się przez co najmniej 30 dni od daty zakończenia pracy. Sposób rejestrowania i obiegu poleceń ustala prowadzący eksploatację.
Ustal listę prac traktowanych w firmie jako prace szczególnie niebezpieczne przy urządzeniach energetycznych i aktualizuj ją. Uwzględnij ogólne przepisy BHP i wyniki oceny ryzyka. Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje obowiązek asekuracji przy pracach eksploatacyjnych przy urządzeniach energetycznych. Zobacz: Prace szczególnie niebezpieczne – Państwowa Inspekcja Pracy.
Kiedy możemy podjąć działania przy urządzeniach energetycznych bez polecenia
Bez polecenia dopuszczalne są tylko wyjątkowe sytuacje: czynności ratowania zdrowia lub życia, zabezpieczanie urządzeń przed zniszczeniem oraz prace eksploatacyjne przewidziane w instrukcjach eksploatacji. W każdej z tych sytuacji postępuj zgodnie z instrukcjami i zachowaj wymagane środki ochronne.
Zasady dla urządzeń elektrycznych w pigułce
Prace przy urządzeniach elektroenergetycznych mogą być prowadzone pod napięciem, w pobliżu napięcia lub przy wyłączonym napięciu. Przed rozpoczęciem prac pod napięciem albo w pobliżu napięcia należy zapewnić instrukcję określającą technologię, wymagane narzędzia i środki ochronne.
Gdy pracujesz przy urządzeniach wyłączonych spod napięcia, wykonaj kolejno:
- zabezpieczenie przed przypadkowym załączeniem,
- oznaczenie miejsca wyłączenia,
- sprawdzenie braku napięcia,
- uziemienie wyłączonych urządzeń i instalacji,
- oznaczenie strefy pracy znakami lub tablicami bezpieczeństwa.
Uziemienia lokuje się tak, aby praca odbywała się w strefie ograniczonej uziemieniami. Co najmniej jedno uziemienie powinno być widoczne z miejsca pracy. Jeśli to nie jest możliwe, stosuje się inne środki techniczne lub organizacyjne przewidziane w instrukcjach.
Pomiary i rejestry, o których często się zapomina
Jeżeli w zamkniętym wnętrzu urządzenia mogą wystąpić pary lub gazy stwarzające zagrożenie, przed każdym wejściem wykonuj pomiary stężeń. Porównaj wyniki z wartościami dopuszczalnymi. Jeśli trzeba, doprowadź warunki do bezpiecznego poziomu. Czynności i wyniki pomiarów rejestruj.
Podobnie, prace w strefie generatorów chłodzonych wodorem, przy zbiornikach wodoru czy elektrolizerach poprzedź pomiarami stężeń. Podejmij działania obniżające ryzyko pożaru lub wybuchu. Wyniki pomiarów obecności wodoru również rejestruj.
Dokumentacja, którą warto mieć pod ręką:
- wykaz osób upoważnionych z zakresem i terminem upoważnienia,
- rejestr poleceń pisemnych przechowywany co najmniej 30 dni od zakończenia pracy,
- rejestry pomiarów stężeń oraz ustaleń organizacyjnych dotyczących przygotowania, przekazania i likwidacji strefy pracy.
Co łatwo pominąć
- Upoważnienie a kwalifikacje. Kwalifikacje wynikające z prawa energetycznego nie zastępują upoważnienia do czynności. Sprawdź, czy każda osoba ma indywidualne upoważnienie i widnieje w wykazie.
- Aktualizacja instrukcji eksploatacji. Instrukcje wymagają bieżącej aktualizacji. Zweryfikuj, czy zawierają aktualne schematy, środki ochronne i wymagania kwalifikacyjne.
- Zakres i strefa w poleceniu. Nieprecyzyjne określenie zakresu i strefy pracy rodzi ryzyko wyjścia poza zabezpieczenia. Upewnij się, że polecenie jasno wyznacza granice i środki ochronne.
- Koordynacja wielu zespołów. Gdy pracuje kilka ekip, potrzebne są zasady koordynacji, łączności i alarmowania oraz wyznaczenie koordynatora.
Co sprawdzić: komplet kwalifikacji i upoważnień, aktualność instrukcji, oznakowanie urządzeń, procedury przygotowania i likwidacji strefy pracy, rejestry poleceń i pomiarów.
Kiedy działać: od razu uzupełnij lub odnow upoważnienia, zaktualizuj instrukcje, wyznacz osoby wydające polecenia i koordynujące oraz opracuj wzór rejestru poleceń i listę prac szczególnie niebezpiecznych.
Co zapisać w rejestrze: wykaz osób upoważnionych z zakresem i okresem; rejestr poleceń z wymaganymi elementami i datami; wyniki pomiarów stężeń oraz ustalenia organizacyjne dotyczące strefy pracy.
FAQ
Czy każde zadanie wymaga polecenia pisemnego?
Nie. Polecenie pisemne jest wymagane dla prac stwarzających szczególne zagrożenie dla zdrowia lub życia. Bez polecenia można działać tylko w sytuacjach ratowania zdrowia lub życia, zabezpieczania urządzeń przed zniszczeniem oraz przy pracach eksploatacyjnych przewidzianych w instrukcjach. Nawet wtedy należy postępować zgodnie z instrukcjami i zachować środki ochronne.
Kto dopuszcza do pracy i kto kieruje zespołem?
Dopuszczają osoby upoważnione przez prowadzącego eksploatację. W każdym zespole wyznacza się kierującego. Jeśli kierujący opuści strefę pracy, prace należy przerwać. Przed wznowieniem kierujący ponownie sprawdza zabezpieczenia strefy.
Czy rozporządzenie dotyczy urządzeń domowych?
Nie. Przepisów nie stosuje się do urządzeń energetycznych powszechnego użytku. Wyłączone są też prace w podziemnych zakładach górniczych oraz prace przy urządzeniach i instalacjach w obiektach jądrowych, gdzie obowiązują inne regulacje.
Jak długo trzeba przechowywać polecenie pisemne?
Polecenie przechowuje się co najmniej 30 dni od daty zakończenia pracy. Sposób rejestrowania, obiegu i przechowywania dokumentów ustala prowadzący eksploatację. W praktyce wiele firm przechowuje dokumenty dłużej, aby ułatwić odtworzenie przebiegu prac.
Czy przy wodorze i innych gazach trzeba prowadzić pomiary?
Tak. Przed pracami w strefie generatorów chłodzonych wodorem, przy zbiornikach wodoru czy elektrolizerach wykonuje się pomiary stężeń. Prace są dopuszczalne po usunięciu lub zminimalizowaniu zagrożenia, obniżeniu stężeń do wartości dopuszczalnych i zastosowaniu środków ochronnych. Wyniki pomiarów należy rejestrować.
Przepisy dotyczące prac przy urządzeniach energetycznych były nowelizowane. Zawsze sprawdź aktualne brzmienie rozporządzenia. W 2020 r. opublikowano zmianę dotyczącą terminu wejścia w życie aktu z 2019 r. W razie wątpliwości skonsultuj organizację prac ze specjalistą BHP. Terminy uprawnień, szkoleń i badań osób zaangażowanych w eksploatację warto prowadzić w jednym rejestrze, aby zachować ciągłość.